Indian History : Maratha Empire in Telugu | మరాఠా సామ్రాజ్యం | Indian History in Telugu

Indian History : Maratha Empire in Telugu | Indian History in Telugu 

మరాఠా సామ్రాజ్యం

17వ శతాబ్దంలో భారతదేశ చరిత్రలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన రాజకీయ శక్తిగా మరాఠా సామ్రాజ్యం అవతరించింది. మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలోని భౌగోళిక పరిస్థితులు, భక్తి ఉద్యమ ప్రభావం, బీజాపూర్ మరియు అహ్మద్‌నగర్ రాజ్యాలలో మరాఠాలకు లభించిన సైనిక అనుభవం వీరి ఎదుగుదలకు ప్రధాన కారణాలయ్యాయి.

మరాఠా సామ్రాజ్యానికి పునాది వేసిన గొప్ప నాయకుడు ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్. ఆయన స్వరాజ్య స్థాపనతో భారత చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచారు. అనంతరం పీష్వాల నాయకత్వంలో మరాఠాలు ఉత్తర భారతదేశ రాజకీయాల్లో కూడా కీలక శక్తిగా ఎదిగారు.

శివాజీ (1627-1680)

శివాజీ 1627లో శివనేర్ దుర్గంలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి షాజీ భోంస్లే, తల్లి జిజియాబాయి. చిన్ననాటి నుంచే జిజియాబాయి దేశభక్తి, ధర్మరక్షణ భావాలను శివాజీలో నాటారు. దాదాజీ కొండదేవ్ వద్ద సైనిక, పరిపాలనా శిక్షణ పొందిన శివాజీ అసాధారణ నాయకుడిగా ఎదిగారు.తుకారాం, సమర్థ రామదాస్ వంటి భక్తి ఉద్యమ నాయకుల ప్రభావం కూడా శివాజీ వ్యక్తిత్వ వికాసానికి దోహదపడింది.

శివాజీ తొలి విజయాలు

• 1646లో తోరణ దుర్గాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
• చాకన్, కొండన, పురంధర్, రాయగడ్ కోటలను జయించాడు.
• రాయగడ్‌ను రాజధానిగా అభివృద్ధి చేశాడు.
• బీజాపూర్ సుల్తాన్‌తో జరిగిన ఒప్పందం ద్వారా తన తండ్రి షాజీ భోంస్లేను విడుదల చేయించాడు.
• తర్వాత తన రాజ్యాన్ని బలోపేతం చేసేందుకు కొన్నేళ్లు పరిపాలనపై దృష్టి పెట్టాడు.

అఫ్జల్ ఖాన్ ఉదంతం (1659)

శివాజీ శక్తి పెరుగుతుండటంతో బీజాపూర్ సుల్తాన్ తన సేనాని అఫ్జల్ ఖాన్‌ను పంపించాడు. సమావేశం పేరిట శివాజీని హత్య చేయాలని కుట్ర పన్నాడు.ఈ కుట్రను ముందుగానే తెలుసుకున్న శివాజీ రక్షణ కవచం ధరించి, తన ప్రసిద్ధ బాగ్‌నఖ్ ఆయుధంతో అఫ్జల్ ఖాన్‌ను సంహరించాడు. అనంతరం బీజాపూర్ సైన్యాన్ని ఓడించి అపార ధనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

మొగల్ - మరాఠా సంబంధాలు

ఔరంగజేబ్ మరాఠాల శక్తిని అణచివేయడానికి షాయిస్తఖాన్‌ను దక్కన్ గవర్నర్‌గా నియమించాడు. 1663లో శివాజీ పూనేలో షాయిస్తఖాన్‌పై మెరుపుదాడి చేసి తీవ్రంగా గాయపరిచాడు.1664లో శివాజీ సూరత్ రేవు పట్టణాన్ని దోచుకొని అపార సంపదను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.తర్వాత మీర్జా రాజా జైసింగ్‌తో జరిగిన యుద్ధంలో శివాజీ పురంధర్ సంధికి అంగీకరించాడు.

పురంధర్ సంధి ముఖ్యాంశాలు

• 23 కోటలను మొగలులకు అప్పగించాడు.
• సుమారు నాలుగు లక్షల హౌణ్ల ఆదాయం కోల్పోయాడు.
• శంభాజీకి 5000 మన్సబ్ హోదా లభించింది.
• మొగల్ ఆస్థానాన్ని సందర్శించేందుకు అంగీకరించాడు.

శివాజీ పరిపాలన

శివాజీ రాజ్యాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించాడు.

ప్రాంతం	వివరణ
స్వరాజ్యం	నేరుగా శివాజీ పరిపాలించిన ప్రాంతం
మొగలాయ్	చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి పన్నులు వసూలు చేసిన ప్రాంతం

అష్టప్రధానులు

మంత్రి	బాధ్యత
పీష్వా	ప్రధానమంత్రి
అమాత్య	ఆర్థిక మంత్రి
మంత్రి	అంతర్గత వ్యవహారాలు
సుమంత్	విదేశీ వ్యవహారాలు
సచివ	రాజ్య ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు
పండిత్‌రావ్	మత వ్యవహారాలు
సేనాపతి	సైనిక వ్యవహారాలు
న్యాయాధీశ్	ప్రధాన న్యాయమూర్తి

రెవెన్యూ వ్యవస్థ

• జాగీర్దారీ వ్యవస్థను రద్దు చేశాడు.
• రైత్వారీ విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు.
• పంటలో 2/5 వంతు భూమిశిస్తుగా నిర్ణయించాడు.
• చౌత్ మరియు సర్దేశ్‌ముఖి పన్నులు వసూలు చేశాడు.

చౌత్ & సర్దేశ్‌ముఖి

పన్ను	వివరణ
చౌత్	జిల్లా ఆదాయంలో నాలుగోవంతు. రక్షణ పన్ను.
సర్దేశ్‌ముఖి	జిల్లా ఆదాయంలో పదోవంతు. గౌరవ పన్ను.

శివాజీ సైనిక వ్యవస్థ

• సుమారు 250 కోటలను నిర్మించాడు.
• గెరిల్లా యుద్ధ తంత్రంలో నైపుణ్యం సాధించాడు.
• బార్గీర్ మరియు సిలేదార్ అశ్వికదళాలను ఏర్పాటు చేశాడు.
• శక్తివంతమైన గూఢచారి వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేశాడు.
• సైనికులకు నగదు జీతాలు చెల్లించాడు.
• గాయపడిన సైనికులకు భత్యాలు, మరణించిన వారి కుటుంబాలకు పింఛన్లు ఇచ్చాడు.
• సైన్యంలో కఠిన క్రమశిక్షణ అమలు చేశాడు.

శివాజీ నౌకాదళం

కొంకణ తీర రక్షణ కోసం శివాజీ శక్తివంతమైన నౌకాదళాన్ని నిర్మించాడు. ఇందులో 200కు పైగా యుద్ధ నౌకలు, 80 ఫిరంగులు ఉండేవి. కొలాబా ప్రధాన నౌకా స్థావరంగా ఉండేది.

మరాఠా సామ్రాజ్యం ముఖ్యాంశాలు

అంశం	వివరం
స్థాపకుడు	ఛత్రపతి శివాజీ
జననం	1627, శివనేర్ దుర్గం
తండ్రి	షాజీ భోంస్లే
తల్లి	జిజియాబాయి
రాజధాని	రాయగడ్
ప్రసిద్ధ ఆయుధం	బాగ్‌నఖ్
ప్రసిద్ధ యుద్ధతంత్రం	గెరిల్లా యుద్ధం
మంత్రివర్గం	అష్టప్రధానులు
మరణం	1680

శివాజీ వారసులు

క్రీ.శ. 1680లో ఛత్రపతి శివాజీ మరణించిన తరువాత మరాఠా రాజ్యంలో వారసత్వ పోరాటాలు ప్రారంభమయ్యాయి. శివాజీ కుమారులు శంభాజీ మరియు రాజారాం మధ్య సింహాసనం కోసం తీవ్ర ఘర్షణ జరిగింది. చివరకు శంభాజీ మరాఠా సామ్రాజ్యానికి చక్రవర్తిగా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు.అయితే శంభాజీ పరిపాలనలో మొగలులతో యుద్ధాలు కొనసాగాయి. క్రీ.శ. 1689లో మొగల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు సేనలు శంభాజీని బంధించి మరణశిక్ష విధించాయి. అనంతరం అతని కుమారుడు సాహూను ఢిల్లీకి బందీగా తీసుకెళ్లారు.క్రీ.శ. 1707లో ఔరంగజేబు మరణించిన తరువాత సాహూ విడుదలయ్యాడు. విడుదలైన వెంటనే సాహూ మరియు తారాబాయి మధ్య మరలా సింహాసనం కోసం పోరాటం ప్రారంభమైంది. సాహూ సతారా కేంద్రంగా, తారాబాయి కొల్హాపూర్ కేంద్రంగా తమ అధికారాన్ని కొనసాగించారు. చివరకు పీష్వా బాలాజీ విశ్వనాథ్ సహాయంతో సాహూ విజయం సాధించి ఛత్రపతిగా స్థిరపడ్డాడు. ఈ విజయంతో మరాఠా రాజ్యంలో పీష్వాల ప్రభావం గణనీయంగా పెరిగి ఒక కొత్త రాజకీయ యుగానికి శ్రీకారం చుట్టబడింది.

పీష్వాలు

శివాజీ తన పట్టాభిషేక సమయంలో అష్టప్రధానుల వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశాడు. ఇందులో అత్యంత కీలకమైన మంత్రి పదవి పీష్వా. ఛత్రపతి తరువాత పరిపాలనలో రెండవ అత్యున్నత స్థానాన్ని పీష్వా ఆక్రమించాడు.శివాజీ కాలంలో మోరోపంత్ త్రయంబక్ మొదటి పీష్వాగా నియమితుడయ్యాడు. అనంతరం శివాజీ వారసులు పరిపాలనలో పీష్వాలపై ఎక్కువగా ఆధారపడటంతో వారి రాజకీయ ప్రాధాన్యం పెరిగింది.సాహూని ఛత్రపతిగా నిలబెట్టడంలో బాలాజీ విశ్వనాథ్ కీలక పాత్ర పోషించాడు. ఆయన కాలం నుంచే పీష్వా పదవి మరాఠా సామ్రాజ్యంలో అత్యంత శక్తివంతమైన పదవిగా రూపుదిద్దుకుంది. క్రీ.శ. 1713 నుండి 1818 వరకు మొత్తం ఏడుగురు పీష్వాలు మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని ప్రభావితం చేశారు.

బాలాజీ విశ్వనాథ్ (1713–1720)

బాలాజీ విశ్వనాథ్ కొంకణ్ ప్రాంతంలోని చిత్‌పవన్ బ్రాహ్మణ కుటుంబానికి చెందినవాడు. ప్రారంభంలో మరాఠా సర్దారుల వద్ద గుమస్తాగా పనిచేసి, తరువాత పూనా మరియు దౌలతాబాద్ ప్రాంతాలకు సర్ సుబేదార్‌గా సేవలందించాడు.మొగల్ చక్రవర్తులతో సత్సంబంధాలు కొనసాగిస్తూ సాహూ విశ్వాసాన్ని సంపాదించాడు. మరాఠా సర్దారులను ఏకం చేసి సాహూని ఛత్రపతిగా నిలబెట్టడంలో అసాధారణ ప్రతిభ కనబరిచాడు. ఈ సేవలకు గుర్తింపుగా క్రీ.శ. 16 నవంబర్ 1713న సాహూ ఆయనను పీష్వాగా నియమించాడు.బాలాజీ విశ్వనాథ్ పీష్వా పదవిని వాస్తవ పాలనా కేంద్రంగా మార్చాడు. పూనాను రాజకీయ రాజధానిగా అభివృద్ధి చేసి పీష్వా పదవిని వంశపారంపర్యంగా మార్చాడు. అందువల్ల ఆయనను పీష్వా వంశ స్థాపకుడుగా పరిగణిస్తారు.

లోనావాలా సంధి (1714)

క్రీ.శ. 1714లో కొంకణ్ తీర నౌకాదళాధ్యక్షుడు కన్హోజీ అంగ్రేతో లోనావాలా సంధి కుదుర్చుకున్నాడు. ఈ సంధి ద్వారా కన్హోజీ అంగ్రే సాహూని చట్టబద్ధమైన ఛత్రపతిగా అంగీకరించాడు.

సయ్యద్ సోదరులతో సంధి

క్రీ.శ. 1715లో బాలాజీ విశ్వనాథ్ సయ్యద్ సోదరులతో సంధి కుదుర్చుకున్నాడు. ఫరూక్‌సియర్‌ను సింహాసనం నుండి తొలగించడంలో మరాఠాలు వారికి సహకరించారు.

దీనికి ప్రతిఫలంగా మరాఠాలు:

• శివాజీ స్వాధీనం చేసుకున్న ప్రాంతాలపై హక్కు పొందారు.
• దక్కన్‌లోని ఆరు మొగల్ సుబాలలో చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి పన్నులు వసూలు చేసే హక్కు పొందారు.
• ప్రతి సంవత్సరం 10 లక్షల కప్పం చెల్లించడానికి అంగీకరించారు.
• 15,000 అశ్విక దళంతో మొగలులకు సైనిక సహాయం అందించడానికి ఒప్పుకున్నారు.

క్రీ.శ. 1719లో బాలాజీ విశ్వనాథ్ సయ్యద్ హుస్సేన్ అలీఖాన్‌తో కలిసి ఢిల్లీకి వెళ్లి ఫరూక్‌సియర్‌ను పదవీచ్యుతుడిని చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు. దీని తరువాత మొగల్ సామ్రాజ్యం బలహీనపడగా మరాఠాల ప్రభావం ఉత్తర భారతదేశం వరకు విస్తరించింది.

ఆర్థిక సంస్కరణలు

మరాఠా సర్దారులను ఏకతాటిపైకి తీసుకురావడానికి బాలాజీ విశ్వనాథ్ కొత్త ఆదాయ విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. దీని ప్రకారం:

• సర్దారులు వసూలు చేసిన చౌత్‌లో మూడు వంతులలో రెండు వంతులు తమ వద్ద ఉంచుకోవచ్చు.
• మిగిలిన ఒక వంతు మాత్రమే పీష్వాకు చెల్లించాలి.

మొదటి బాజీరావు (1720–1740)

బాలాజీ విశ్వనాథ్ మరణం తరువాత అతని 20 సంవత్సరాల కుమారుడు మొదటి బాజీరావు పీష్వాగా బాధ్యతలు చేపట్టాడు. అతడు గొప్ప రాజనీతిజ్ఞుడు, సమర్థ సైనిక నాయకుడు, యుద్ధ వ్యూహకర్తగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. శివాజీ తర్వాత అత్యంత ప్రతిభావంతుడైన మరాఠా నాయకుడిగా గుర్తింపు పొందాడు. ప్రధాన ఆశయం: అఖిల భారత హిందూ సామ్రాజ్య స్థాపన.

బుందేల్‌ఖండ్ విజయం

1727లో మొఘల్ గవర్నర్ మహ్మద్ ఖాన్ భంగాష్ బుందేల్‌ఖండ్‌పై దాడి చేసి అక్కడి రాజును బందీగా పట్టుకున్నాడు. రాజా విజ్ఞప్తి మేరకు 1729లో బాజీరావు మరాఠా సైన్యాన్ని పంపించి మహ్మద్ ఖాన్‌ను ఓడించి రాజును తిరిగి సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. దీంతో బుందేల్‌ఖండ్‌లో మరాఠాల ప్రభావం పెరిగింది.

మాళ్వా మరియు గుజరాత్ విస్తరణ

• 1731లో గుజరాత్ గవర్నర్‌తో ఒప్పందం కుదుర్చుకొని చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి పన్నులు వసూలు చేసే హక్కు పొందాడు.
• 1735 నాటికి రాజపుత్రుల సహకారంతో మాళ్వాను జయించాడు.
• భోపాల్ యుద్ధంలో నిజాంను ఓడించి దురైసరై సంధి చేసుకున్నాడు.
• నిజాం రూ.50 లక్షల యుద్ధ పరిహారం చెల్లించి నర్మద-చంబల్ ప్రాంతాలపై మరాఠాల అధికారాన్ని అంగీకరించాడు.

1739లో పోర్చుగీసులను ఓడించి సాల్సెట్టి మరియు బేసిన్ ప్రాంతాలను ఆక్రమించాడు. దీంతో మరాఠా సామ్రాజ్య ప్రతిష్ట మరింత పెరిగింది. మొదటి బాజీరావు మరాఠా నాయకులందరినీ ఒకే కూటమిగా ఏర్పాటు చేశాడు. దీనిని మహారాష్ట్ర సమ్మేళనం అని పిలిచారు.

మరాఠా వంశం	కేంద్రం
భోంస్లేలు	నాగపూర్
గైక్వాడ్‌లు	బరోడా
హోల్కర్‌లు	ఇండోర్
సింధియాలు	గ్వాలియర్

1740లో బాజీరావు మరణించాడు. అతని 20 సంవత్సరాల పాలనలో మరాఠా రాజ్యం ఉత్తర భారతదేశం వరకు విస్తరించి సామ్రాజ్యంగా రూపాంతరం చెందింది.

బాలాజీ బాజీరావు (1740–1761)

మొదటి బాజీరావు మరణానంతరం అతని కుమారుడు బాలాజీ బాజీరావు పీష్వాగా నియమితుడయ్యాడు. తండ్రి అంతటి సమర్థుడు కాకపోయినా మరాఠా సామ్రాజ్య విస్తరణను కొనసాగించాడు.

ప్రధాన విజయాలు

• మొఘల్ చక్రవర్తి నుండి మాళ్వాపై అధికారాన్ని పొందాడు.
• బుందేల్‌ఖండ్‌ను పూర్తిగా మరాఠా రాజ్యంలో కలిపాడు.
• రఘోజీ భోంస్లే మధ్య భారతదేశం మరియు బెంగాల్‌పై విజయాలు సాధించాడు.
• ఒరిస్సాను మరాఠా ఆధీనంలోకి తెచ్చాడు.
• బెంగాల్, బీహార్ ప్రాంతాల నుండి చౌత్ మరియు సర్దేశ్‌ముఖి పన్నులు వసూలు చేశాడు.
• 1757లో ఢిల్లీని మరాఠాలు స్వాధీనం చేసుకున్నారు.
• 1758లో రఘునాథరావు పంజాబ్‌ను జయించి అహ్మద్‌షా అబ్దాలీ ప్రతినిధిని తరిమివేశాడు.

మూడో పానిపట్ యుద్ధం (1761)

మూడో పానిపట్‌ యుద్దం మహరాష్ట్రకు చెందిన రాజులకు ఆప్ఘనిస్తాన్‌ రాజైన అహ్మద్‌షా అబ్దాలీల మధ్య 1761 సంవత్సరంలో జరిగింది. మూడో పీష్వా తమ్ముడైన రఘునాథరావు అహ్మద్‌ షా అబ్దాలీ రాజ్యంలో భాగంగా ఉన్న పంజాబ్‌ను ఆక్రమించాడు. అక్కడ నుండి అతని రాజప్రతినిధిని తరిమివేయడం ఈ యుద్దానికి ప్రధాన కారణం. దీంతో అబ్దాలీ తన సైన్యంతో మహారాష్ట్రులపైకి దండేత్తి వచ్చాడు. మహారాష్ట్ర సైన్యాధ్యక్షునిగా సదాశివరావు వ్యవహరించాడు. ఇతనిడిని బావో సాహెబ్‌ అని కూడా పిలుస్తారు. ఇతడు పీష్వాకు దగ్గరి బందువు. భావో సమర్థుడైనా, అహంకారి. భరత్‌పూర్‌ను పాలించే జాట్‌ నాయకులు సూరజ్‌మల్‌, ఇతర సేనానాయకులు ప్రత్యక్ష యుద్దం కాకుండా ‘గెరిల్లా’ యుద్దం చేయమని ఇచ్చిన సలహాను పెడచెవిన పెట్టాడు. దీంతో సూరజ్‌మల్‌ తన సైన్యంతో వెనుతిరిగి వెళ్లిపోయాడు. అబ్దాలీ రోహిల్లాలు, ఔద్‌ నవాబు సహకారం పొందగలిగాడు. అబ్దాలీ ఆహార ధాన్యలను అడ్డగించడంతో మహారాష్ట్ర సైన్యం ఆకలితో అలమటించే పరిస్థితి వచ్చింది. సుమారు రెండున్నర నెలల పాటు సైన్యాలు ముఖాముఖి గా పోరాడాయి. చివరికి శత్రువులపై మహారాష్ట్రులు దాడి చేసారు. ఈ యుద్దంలో మహారాష్ట్రులు ఓడిపోయారు. సదాశివరావు, పీష్వా కుమారుడు విశ్వాసరావు యుద్దభూమిలో మరణించారు. సుమారు 2 లక్షల మహారాష్ట్రకు చెందిన వారు మరణించారు. మహాదాజి సింధియా కాలికి గాయమై యుద్దభూమి నుండి వెళ్లిపోయాడు. ఈ ఓటమితో కుంగిపోయిన పీష్వా అయిదు నెలల అనంతరం పుణేలో మరణించాడు.

చివరి పీష్వాలు 

మాధవరావు (1761–1772)

బాలాజీ బాజీరావు మరణానంతరం అతని కుమారుడు మాధవరావు నాలుగో పీష్వాగా బాధ్యతలు చేపట్టాడు. పానిపట్ యుద్ధం వల్ల దెబ్బతిన్న మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించేందుకు విశేషంగా కృషి చేశాడు.

• ఆర్థిక వ్యవస్థను బలోపేతం చేశాడు.
• పాలనా వ్యవస్థను సంస్కరించాడు.
• మరాఠాల ప్రతిష్టను పునరుద్ధరించాడు.

అయితే 28 సంవత్సరాల చిన్న వయస్సులోనే మరణించడం మరాఠా సామ్రాజ్యానికి పెద్ద లోటుగా మారింది.

తదుపరి పీష్వాలు

పీష్వా	పాలన కాలం
నారాయణరావు	1772–1773
మాధవరావు నారాయణ్	1774–1795
రెండో బాజీరావు	1795–1818

ఈ కాలంలో అంతర్గత రాజకీయ విభేదాలు, ఆంగ్లేయులతో జరిగిన యుద్ధాల కారణంగా మరాఠాల శక్తి క్రమంగా క్షీణించింది. చివరకు రెండో బాజీరావు ఆంగ్లేయులకు లొంగిపోవడంతో 1818లో పీష్వా పదవి రద్దు చేయబడింది.

Previous

Next